بودند ، رو به فزونى گذاشت . تصوّر مىكنم كه طمع اروپايىها كه اساس آن بر تضعيف دولت عثمانى بود ، در اين دوره ، تأثير خاصى بر افزايش ساكنان اين شهر گذاشت . چنان كه توسعه‌طلبى روسيه در بخش‌هاى آسيايى و همين طور انگليس و فرانسه بر مناطق تحت سلطهء استعمارىشان ، فشار را بر بسيارى از مناطق اسلامى افزايش داد و فتنه و جنگ را در آن مناطق فزونى بخشيد . به همين دليل ، بسيارى از مسلمانان براى حفظ دين و برخى براى دنيا ، به مكه و مدينه و جدّه آمدند ، چرا كه اين مناطق ، دور از دسترس دولت‌هاى استعمارى اروپا بود و امكان نگهدارى دين در آنها وجود داشت . تأثير اين مسأله را روى بسيارى از خانواده‌هايى كه در حال حاضر در حجاز زندگى مىكنند ، مشاهده مىكنيم . بسيارى از چهره‌هاى مبرّز اين شهر ، اصل آنان مصرى ، تركى ، مغربى ، شامى يا چينى است . زمانى كه در هند و افغانستان و جاوه - اندونزى - هم اوضاع زندگى سخت شد ، مسلمانان در اطراف بلاد پراكنده شدند و جمع زيادى به مكه و مدينه و جده آمدند و جاهايى به اسامى خاص آنان ناميده شد . براى نمونه ، در مكه امروز جبل ترك يا جبل هندى يا حارّهء سليمانيه « 1 » داريم . همچنين محلهء مغاربه ، يا محلهء بخاريه در مكه هست . در مدينه و جده از اين قبيل اسامى فراوان است . در مكهء اين دوره شاهد تقسيماتى هستيم كه متعلق به نژادهايى از بخش‌هاى مختلف مناطق تحت سلطهء استعمار آن دوره هستند . بخشى ويژه برخى از خانواده‌هااست ؛ بخشى به اهالى بنگال و هند ، و بخشى به اهالى غرب افريقا ( تكارنه ) و مناطقى كه جاوه‌اىها ، اهالى بخارا ، و سند و شام و يمن و حضرموت ساكن هستند . اين خانواده‌ها ، به همراه خود ، آداب و رسوم و اخلاقيات و نيز بسيارى از مشاغل خود را به مكه منتقل كردند . مكه از يك طرف از اين واردات سود برد و از سوى ديگر نه . چرا كه به همان اندازه كه از فعاليت اين خانواده‌ها استفاده كرد ، به خاطر اخلاقيات و زبان و آداب و رسوم آنان ضرر ديد .

--> ( 1 ) . تعبير « سليمانيه » در مكه به افغانىها گفته مىشود ، اما حارة السليمانيه منسوب به يكى از علما به نام شيخ سليمان‌مغربى است كه قبرستان سليمانيه را درست كرد و توضيحاتى در متن دربارهء وى گذشت .